Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) εργάζεται για τη διασφάλιση ενός συστήματος διεθνών εμπορικών συναλλαγών που βασίζεται σε κανόνες. Παρά το αδιέξοδο στις εμπορικές διαπραγματεύσεις, διερευνώνται τρόποι για τον εκσυγχρονισμό των κανόνων του ΠΟΕ και την αντιμετώπιση των νέων παγκόσμιων προκλήσεων. Βάσει της Συνθήκης της Λισαβόνας, το Κοινοβούλιο νομοθετεί από κοινού με το Συμβούλιο, πρέπει να εγκρίνει τυχόν αλλαγές σε νέες συμφωνίες του ΠΟΕ και διαδραματίζει σημαντικό ελεγκτικό ρόλο στην πολιτική του διεθνούς εμπορίου.
Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, τα εμπορικά θέματα ώθησαν τις χώρες να συμμετάσχουν σε ολοένα και πιο πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η ανάγκη για μια πλατφόρμα που να διευκολύνει και να ρυθμίζει τις εμπορικές σχέσεις. Η συνεπακόλουθη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (ΓΣΔΕ) του 1947, όχι μόνο προσέφερε ένα φόρουμ συζήτησης, το οποίο επέτρεψε μια πολυμερή προσέγγιση του εμπορίου, αλλά καθιέρωσε επίσης ένα σύστημα διεθνώς αναγνωρισμένων κανόνων για το εμπόριο. O απώτερος στόχος ήταν η δημιουργία ίσων όρων ανταγωνισμού για όλα τα μέλη, μέσω «ουσιαστικής μείωσης των δασμών και άλλων φραγμών στο εμπόριο και εξάλειψης της διακριτικής μεταχείρισης στο διεθνές εμπόριο» [1].
Καθώς το διεθνές εμπόριο επεκτάθηκε πέρα από την ανταλλαγή υλικών αγαθών, προκειμένου να συμπεριλάβει υπηρεσίες και ιδέες, η ΓΣΔΕ μετεξελίχθηκε και θεσμοθετήθηκε ως Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ). Ο ΠΟΕ ιδρύθηκε το 1995 μετά τις εμπορικές διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης και ενοποίησε προγενέστερες εμπορικές συμφωνίες, όπως η ίδια η ΓΣΔΕ, η συμφωνία για τη γεωργία και η συμφωνία για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα είδη ένδυσης, καθώς και άλλες γενικές συμφωνίες. Οι σημαντικότερες νέες συμφωνίες ήταν η Γενική Συμφωνία για τις συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών (GATS) και η συμφωνία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα του εμπορίου (TRIPS). Τον Φεβρουάριο του 2017 τέθηκε σε ισχύ η Συμφωνία για τη Διευκόλυνση του Εμπορίου – η πρώτη πολυμερής συμφωνία που επιτυγχάνεται από τότε που ιδρύθηκε ο ΠΟΕ. Το 2022 αφού αναβλήθηκε δύο φορές λόγω των περιορισμών που επιβλήθηκαν για την πανδημία COVID-19, κατά τη 12η υπουργική διάσκεψη στη Γενεύη, επιτεύχθηκε συμφωνία για τις επιδοτήσεις στον τομέα της αλιείας και τροποποίηση της συμφωνίας TRIPS για τα εμβόλια κατά της νόσου COVID-19. Προκειμένου να συμβαδίζει με τις πρόσφατες εξελίξεις σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο εμπορικό περιβάλλον, η 13η υπουργική διάσκεψη (MC13) στο Αμπού Ντάμπι (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) το 2024 καθόρισε ένα μακρόπνοο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων, συμπεριλαμβανομένης της ανανέωσης της δέσμευσης για τη θέσπιση ενός πλήρως και εύρυθμου λειτουργικού συστήματος επίλυσης διαφορών έως το 2024 και για τη βελτίωση της χρήσης των διατάξεων περί ειδικής και διαφοροποιημένης μεταχείρισης για τις αναπτυσσόμενες και λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (ΛΑΧ), οι οποίες αποτελούν επί του παρόντος τα δύο τρίτα των μελών του ΠΟΕ.
Ο μηχανισμός επίλυσης εμπορικών διαφορών
Ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα του ΠΟΕ υπήρξε η ενίσχυση του οργάνου επίλυσης διαφορών που διαθέτει, το οποίο έχει την εξουσία ρύθμισης εμπορικών διαφορών και επιβολής των αποφάσεών του. Ο μηχανισμός επίλυσης διαφορών λειτουργεί επί τη βάσει προκαθορισμένων κανόνων και επιτρέπει στα μέλη του ΠΟΕ, ανεξάρτητα από την πολιτική ή οικονομική βαρύτητά τους, να υποβάλλουν καταγγελίες σχετικά με εικαζόμενες παραβιάσεις των κανόνων του ΠΟΕ, καθώς και να ζητούν αποζημίωση. Ο μηχανισμός αυτός έχει οδηγήσει σε μείωση των μονομερών αμυντικών μέτρων, στα οποία κατέφευγαν οι χώρες στο παρελθόν και πολλά από τα οποία προκαλούσαν συνήθως αντίποινα από τις χώρες-στόχους, ενίοτε δε και κανονικούς εμπορικούς πολέμους.
Μέχρι στιγμής, το σύστημα επίλυσης διαφορών του ΠΟΕ έχει εξυπηρετήσει στο να κατοχυρωθεί ότι τα ισχυρότερα μέλη δεν υπερισχύουν των πιο αδύναμων και έχει παράσχει σαφείς κανόνες σχετικά με τα μέτρα αντιποίνων. Ωστόσο, το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο έχει ουσιαστικά καταλυθεί, δεδομένου ότι τα μέλη του έχουν φθάσει στο τέλος της εντολής τους και οι κενές θέσεις δεν έχουν καλυφθεί. Για να ξεπεραστεί αυτή η κατάσταση, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της, από κοινού με άλλα 25 μέλη του ΠΟΕ, δρομολόγησε πρωτοβουλία για έναν εναλλακτικό μηχανισμό που ονομάζεται πολυμερής προσωρινή ρύθμιση διαιτητικού δευτεροβάθμιου οργάνου (MPIA) και αποτελείται από δέκα διαιτητές που θα εξετάζουν τις προσφυγές κατά των εκθέσεων της ειδικής ομάδας επίλυσης διαφορών του ΠΟΕ στο πλαίσιο της MPIA.
Αφότου ιδρύθηκε ο ΠΟΕ, η ΕΕ υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους χρήστες του μηχανισμού επίλυσης διαφορών στο πλαίσιό του. Μεταξύ 1995 και 2022 η Ένωση ενεπλάκη σε 203 υποθέσεις επίλυσης διαφορών, σε 110 από τις οποίες ως ενάγουσα και σε 94 ως εναγόμενη [2]. Σε 217 άλλες υποθέσεις, ζήτησε να περιβληθεί το καθεστώς «τρίτου μέρους», που επιτρέπει στα μέλη του ΠΟΕ να παρακολουθούν διαφορές στις οποίες εμπλέκονται άλλα συμβαλλόμενα μέρη. Η ΕΕ, η οποία εκπροσωπείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έχει επίσης επιδιώξει συχνά να βελτιώσει και να αποσαφηνίσει τις συμφωνίες του ΠΟΕ, ζητώντας την έκδοση αποφάσεων από τις ειδικές επιτροπές και το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς την εξέλιξη των διαφορών στις οποίες εμπλέκεται η ΕΕ. Η Επιτροπή Διεθνούς Εμπορίου του Κοινοβουλίου παρουσιάζει τις θέσεις της σχετικά με εμπορικές διαφορές μέσω εκθέσεων, δημοσίων ακροάσεων και προφορικών ερωτήσεων προς την Επιτροπή και το Συμβούλιο.
Ο Γύρος της Ντόχα και πέραν αυτού
Από το 2001 τα μέλη του ΠΟΕ έχουν δρομολογήσει ευρύ γύρο πολυμερών εμπορικών διαπραγματεύσεων, ο οποίος είναι γνωστός ως Γύρος της Ντόχα ή Αναπτυξιακό Πρόγραμμα της Ντόχα, κύριος στόχος του οποίου είναι να τεθεί η ανάπτυξη στο επίκεντρο του διεθνούς συστήματος εμπορίου. Με τις συζητήσεις του Γύρου της Ντόχα επιδιώκεται να δοθεί αυξανόμενος ρόλος στις αναπτυσσόμενες χώρες και να ενδυναμωθεί η ικανότητά τους να επωφελούνται από το διεθνές εμπόριο, καθώς και να βοηθηθούν ώστε να καταπολεμήσουν τη φτώχεια.
Το Αναπτυξιακό Πρόγραμμα της Ντόχα βασίστηκε εξαρχής στην αρχή της «ενιαίας δέσμευσης» [3]και βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
Παρά το γεγονός ότι η ΕΕ υποστήριξε την έναρξη ενός ευρέος και φιλόδοξου γύρου, οι διαπραγματεύσεις έμειναν στάσιμες για σημαντικά ζητήματα, κυρίως όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά. Οι σημαντικότερες διαφορές υπάρχουν μεταξύ των θέσεων μεγάλων αναδυόμενων χωρών και των θέσεων εκβιομηχανισμένων χωρών ή ομάδων, σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αναδιαμορφωθεί το διεθνές εμπορικό σύστημα.
Κατά την 11η υπουργική διάσκεψη τον Δεκέμβριο του 2017, ομόφρονες ομάδες μελών του ΠΟΕ εξέδωσαν κοινές δηλώσεις σχετικά με την προώθηση των συζητήσεων για το ηλεκτρονικό εμπόριο, την ανάπτυξη πολυμερούς πλαισίου για τη διευκόλυνση των επενδύσεων, τη σύσταση ομάδας εργασίας για τις πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΠΜΜΜΕ) και την προώθηση των εν εξελίξει συνομιλιών σχετικά με την εγχώρια νομοθετική ρύθμιση του εμπορίου υπηρεσιών. Αυτές οι πολυμερείς διαπραγματεύσεις για την πρωτοβουλία κοινής δήλωσης είναι ανοικτές σε όλα τα μέλη του ΠΟΕ.
Τον Ιούνιο του 2022, η 12η υπουργική διάσκεψη του ΠΟΕ κατέληξε σε ιστορική συμφωνία για τον τερματισμό των μη βιώσιμων αλιευτικών επιδοτήσεων, μετά από πάνω από 20 έτη διαπραγματεύσεων. Πρόκειται για την πρώτη πολυμερή συμφωνία που επικεντρώνεται στη βιωσιμότητα και την πρώτη νέα συμφωνία του ΠΟΕ από το 2013. Η συμφωνία αποτελεί κρίσιμο βήμα για να διασφαλιστεί ότι οι επιδοτήσεις στον τομέα της αλιείας επιδιώκουν τη βιωσιμότητα ως κύριο στόχο τους και αποφεύγουν να βλάψουν τους ωκεανούς και τα ιχθυαποθέματα, καθώς αυτά είναι απαραίτητα για τον βιοπορισμό των παράκτιων κοινοτήτων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Κατά την 13η υπουργική σύνοδο (MC13) από τις 26 Φεβρουαρίου έως την 1η Μαρτίου 2024 στο Αμπού Ντάμπι, τα μέλη προσπάθησαν να αναζωογονήσουν τον ΠΟΕ σε μια περίοδο αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων μέσω διαπραγματεύσεων για μια συνολική συμφωνία σχετικά με τις παγκόσμιες επιδοτήσεις στον τομέα της αλιείας, τη μεταρρύθμιση της γεωργίας και την επίτευξη ουσιαστικής προόδου όσον αφορά την επίλυση των διαφορών. Ωστόσο, ορισμένα μέλη παρεμπόδισαν την πρόοδο όσον αφορά τη γεωργία και την έγκριση κειμένου για την εκπλήρωση της εντολής που καθορίστηκε από τον στόχο βιώσιμης ανάπτυξης 14.6 των Ηνωμένων Εθνών για την απαγόρευση των επιζήμιων επιδοτήσεων στον τομέα της αλιείας παγκοσμίως, συμπληρώνοντας τη συμφωνία που επιτεύχθηκε το 2022. Όσον αφορά τη θετική πλευρά, τα μέλη της ΥΔ13 δεσμεύτηκαν να προβούν σε συγκεκριμένα επόμενα βήματα για τη μεταρρύθμιση του ΠΟΕ, συμπεριλαμβανομένης της αποκατάστασης ενός πλήρως λειτουργικού συστήματος επίλυσης διαφορών έως το τέλος του 2024.
Τον Φεβρουάριο του 2024, η πρωτοβουλία κοινής δήλωσης σχετικά με μια εγχώρια ρύθμιση για τις υπηρεσίες κατέστη δεσμευτική για 45 μέλη. Οι διαπραγματεύσεις για την πρωτοβουλία κοινής δήλωσης σχετικά με τη διευκόλυνση των επενδύσεων για την ανάπτυξη (IFD) ολοκληρώθηκαν επίσης επιτυχώς τον Φεβρουάριο του 2024 και επί του παρόντος υποστηρίζονται από 120 υποστηρικτές, οι οποίοι είναι κυρίως αναπτυσσόμενες χώρες και ΛΑΧ. Η πρωτοβουλία αυτή αποσκοπεί στην ανάπτυξη μιας παγκόσμιας συμφωνίας IFD για τη βελτίωση του επενδυτικού και επιχειρηματικού κλίματος και τη διευκόλυνση των επενδυτών σε όλους τους τομείς της οικονομίας να επενδύουν, να ασκούν τις καθημερινές τους δραστηριότητες και να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους. Το επόμενο βήμα θα είναι η ενσωμάτωση της συμφωνίας αυτής στο εγχειρίδιο κανόνων του ΠΟΕ. Αυτό θα απαιτήσει ομόφωνη απόφαση, στην οποία ορισμένα μέλη εξακολουθούν να αντιτίθενται. Τέλος, κατά την ΥΔ13, επιτεύχθηκε συμφωνία για την παράταση του μορατόριουμ για τους τελωνειακούς δασμούς στο ηλεκτρονικό εμπόριο έως την επόμενη υπουργική διάσκεψη του ΠΟΕ.
Μετά την πρωτοβουλία της ΕΕ, τα περισσότερα μέλη επανέλαβαν την αλληλεγγύη τους προς την Ουκρανία.
Η Κοινοβουλευτική Διάσκεψη για τον ΠΟΕ, η οποία συνδιοργανώνεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τη Διακοινοβουλευτική Ένωση, προσφέρει τακτικά την ευκαιρία για εποικοδομητική συμμετοχή (βλ. κατωτέρω περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την εν λόγω διάσκεψη). Σε πολλές περιπτώσεις, το Κοινοβούλιο ζήτησε την επανάληψη των διαπραγματεύσεων, τονίζοντας τη σημασία του Γύρου της Ντόχα για το παγκόσμιο εμπόριο και την οικονομική ανάπτυξη.
Το Κοινοβούλιο έχει επίσης συμμετάσχει ενεργά στις διαπραγματεύσεις για πιο περιορισμένες συμφωνίες, όπως τις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις για το ηλεκτρονικό εμπόριο. Συμμετέχει στις υπουργικές διασκέψεις του ΠΟΕ, στο πλαίσιο της αντιπροσωπίας της ΕΕ.
Η ΕΕ και ο ΠΟΕ
Η ΕΕ έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη του συστήματος των διεθνών εμπορικών συναλλαγών μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Επί του παρόντος, η ΕΕ διερευνά ιδέες για τον εκσυγχρονισμό του ΠΟΕ. [4]
Όπως η ΓΣΔΕ (και αργότερα ο ΠΟΕ), η ίδια η ΕΕ είχε αρχικά σχεδιαστεί με σκοπό την άρση των τελωνειακών φραγμών και την προώθηση του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών της. Η ενιαία αγορά της ΕΕ είχε εν μέρει εμπνευστεί από τις αρχές και τις πρακτικές της ΓΣΔΕ. Η Ένωση υπήρξε ανέκαθεν ένας από τους κύριους υπερασπιστές ενός αποτελεσματικού διεθνούς εμπορίου βασισμένου στο κράτος δικαίου. Ένα τέτοιο σύστημα βοηθά στο να διασφαλιστεί ότι οι επιχειρήσεις της θα έχουν δίκαιη πρόσβαση στις αγορές του εξωτερικού και, επομένως, στηρίζει την οικονομική ανάπτυξη, τόσο στην εγχώρια αγορά όσο και στις τρίτες χώρες, ιδίως τις λιγότερο αναπτυγμένες.
Η κοινή εμπορική πολιτική της ΕΕ είναι ένας από τους τομείς στους οποίους η Ένωση έχει πλήρη και αποκλειστική αρμοδιότητα. Με άλλα λόγια, η ΕΕ λειτουργεί ως ενιαίος φορέας στον ΠΟΕ και εκπροσωπείται από την Επιτροπή και όχι από τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες και υπερασπίζεται τα συμφέροντα της ΕΕ ενώπιον του μηχανισμού επίλυσης διαφορών του ΠΟΕ, εξ ονόματος όλων των 27 κρατών μελών. Η Επιτροπή διαβουλεύεται τακτικά με το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο και τους υποβάλλει εκθέσεις σχετικά με το περιεχόμενο και τη στρατηγική των πολυμερών συζητήσεων. Βάσει της Συνθήκης της Λισαβόνας, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο είναι συννομοθέτες και ο λόγος τους έχει ίση βαρύτητα σε θέματα διεθνούς εμπορίου.
Μέσω του ΠΟΕ, η ΕΕ έχει επίσης επιδιώξει να προωθήσει ένα πολυμερές πλαίσιο εμπορικών διαπραγματεύσεων που προορίζεται να συμπληρώσει τις διμερείς διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, το αδιέξοδο στο οποίο έχει περιέλθει ο Γύρος της Ντόχα και το γεγονός ότι άλλοι εμπορικοί εταίροι έχουν στραφεί στις διμερείς συμφωνίες, έχουν αναγκάσει την ΕΕ να αναθεωρήσει εν μέρει τη μακροχρόνια στρατηγική της και να επιστρέψει στις περιφερειακές και διμερείς διαπραγματεύσεις.
Τα υφιστάμενα αδιέξοδα στον ΠΟΕ υποδηλώνουν επίσης ότι το διεθνές σύστημα εμπορικών συναλλαγών έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία 30 έτη. Το σύστημα έχει εξελιχθεί και περιλαμβάνει νέους παράγοντες – κυρίως χώρες σε μετάβαση και αναπτυσσόμενες χώρες – που διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο. Η ελευθέρωση του διεθνούς συστήματος εμπορικών συναλλαγών ωφέλησε ορισμένες αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες βιώνουν έκτοτε μια άνευ προηγουμένου φάση διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης. Η ΕΕ γνωρίζει καλά αυτές τις νέες δυναμικές. Έχει επισημάνει την ανάγκη να προχωρήσει πέρα από τη διαπραγματευτική προσέγγιση των τελευταίων ετών και να δοκιμάσει καινοτόμες προσεγγίσεις που να αντιμετωπίζουν την αυξανόμενη σημασία των κανονιστικών ζητημάτων έναντι των δασμολογικών. Τον Φεβρουάριο του 2023, η ΕΕ πρότεινε τρεις βασικούς τομείς για εστιασμένη διαβούλευση στη 13η υπουργική διάσκεψη: την εμπορική πολιτική και την κρατική παρέμβαση για τη στήριξη των βιομηχανιών, το εμπόριο και τις παγκόσμιες περιβαλλοντικές προκλήσεις, καθώς και το εμπόριο και τη συμμετοχικότητα.
Η Κοινοβουλευτική Διάσκεψη για τον ΠΟΕ
Η Κοινοβουλευτική Διάσκεψη για τον ΠΟΕ συνδιοργανώνεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τη Διακοινοβουλευτική Ένωση (ΔΚΕ) και αποσκοπεί στην ενίσχυση της δημοκρατίας σε διεθνές επίπεδο, προσδίδοντας κοινοβουλευτική διάσταση στην πολυμερή εμπορική συνεργασία.
Η πρώτη επίσημη συνάντηση των βουλευτών στο πλαίσιο του ΠΟΕ πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 1999, κατά την υπουργική διάσκεψη του ΠΟΕ στο Seattle. Το 2001 το Κοινοβούλιο και η ΔΚΕ συμφώνησαν να ενώσουν τις προσπάθειές τους και να χρηματοδοτήσουν μια κοινοβουλευτική συνεδρίαση κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης του ΠΟΕ στην Ντόχα. Η συνάντηση αυτή έθεσε τα θεμέλια για τη σημερινή Κοινοβουλευτική Διάσκεψη για τον ΠΟΕ.
Η διάσκεψη παρέχει ένα φόρουμ στο οποίο βουλευτές από όλον τον κόσμο ανταλλάσσουν απόψεις, πληροφορίες και εμπειρίες σχετικά με θέματα διεθνούς εμπορίου. Οι συμμετέχοντες παρακολουθούν τις δραστηριότητες του ΠΟΕ· προάγουν την αποτελεσματικότητα και την αμεροληψία του ΠΟΕ· προωθούν τη διαφάνεια στις διαδικασίες του ΠΟΕ· καταβάλλουν προσπάθειες για τη βελτίωση του διαλόγου μεταξύ κυβερνήσεων, κοινοβουλίων και κοινωνίας των πολιτών· επηρεάζουν τον προσανατολισμό των συζητήσεων στο πλαίσιο του ΠΟΕ· και ενισχύουν τις ικανότητες συμμετοχής των εθνικών κοινοβουλίων σε ζητήματα διεθνούς εμπορίου.
Η Κοινοβουλευτική Διάσκεψη για τον ΠΟΕ συνέρχεται κατά τη διάρκεια των υπουργικών διασκέψεων του ΠΟΕ και ορισμένες φορές και ενδιάμεσα. Η Κοινοβουλευτική Διάσκεψη συνεδρίασε τελευταία στις 24 και 25 Φεβρουαρίου 2024, πριν από την ΥΔ13.
Wolfgang Igler